Bazar ertəsi, 09 Aprel 2018 18:56

Giz­li kim­ya­gər

Giz­li kim­ya­gər

Mə­də­al­tı və­zi yal­nız həzm pro­se­si­ni dərk et­mək­lə ki­fa­yət­lən­mir, həm də ye­di­yi­niz ye­mək­lə­rin növ­lə­ri­ni bi­lir. Ye­di­yi­niz müx­tə­lif ye­mək­lə­rə gö­rə fərq­li həzm mad­də­lə­ri ha­sil edir. Mə­sə­lən, ma­ka­ron, çö­rək ki­mi kar­bo­hid­rat­lı qi­da­lar ye­di­yi­niz za­man mə­də­al­tı və­zin if­raz et­di­yi en­zim kar­bo­hid­rat­la­rı par­ça­la­maq xü­su­siy­yə­ti­nə ma­lik­dir. Bu qi­da­lar oni­ki­bar­maq ba­ğır­sa­ğa ça­tan­da mə­də­al­tı və­zi kar­bo­hid­rat­la­rı par­ça­la­maq xü­su­siy­yə­tin­də olan «ami­la­za» ad­lı en­zim ha­sil edir.
Əgər siz ət, ba­lıq və ya to­yuq ki­mi qi­da­lar ye­sə­niz, mə­də­al­tı və­zi pro­te­in­li qi­da qə­bul et­di­yi­ni­zi dər­hal bi­lir. Həm­çi­nin bu qi­da­lar oni­ki­bar­maq ba­ğır­sa­ğa çat­dı­ğı za­man bu də­fə pro­te­in­lə­ri par­ça­la­maq üçün «trip­sin, ki­mot­rip­sin, kar­bok­si­pep­ti­da­za, ri­bo­nuk­lea­za və de­zok­si­ri­bo­nuk­lea­za» ki­mi müx­tə­lif en­zim­lər ha­sil edir və bu en­zim­lər pro­te­in mo­le­kul­la­rı­na hü­cum edir.Əgər ye­mə­yi­niz­də­ki ya­ğın nis­bə­ti yu­xa­rı­dır­sa, bu en­zim­lər­lə ya­na­şı yağ­la­rı həzm edən «li­pa­za» ad­lı bir en­zim də hə­rə­kə­tə gə­lir.

Gö­rün­dü­yü ki­mi, bir or­qan ye­di­yi­niz ye­mək­lə­rin nə­lər­dən təş­kil olun­du­ğu­nu bi­lib da­ha son­ra bu qi­da­la­rın həzm edil­mə­si üçün la­zım olan kim­yə­vi ma­ye­lə­ri ay­rı-ay­rı­lıq­da ha­sil edir və bun­la­rı yal­nız la­zı­mi an­lar­da if­raz edir. Mə­də­al­tı və­zi kar­bo­hid­rat mo­le­ku­lu üçün pro­te­in par­ça­la­yı­cı və ya yağ mo­le­ku­lu üçün kar­bo­hid­rat par­ça­la­yı­cı şi­rə if­raz et­mir. Ha­sil et­di­yi qa­rı­şıq ma­ye­lə­rin kim­yə­vi for­mul­la­rı­nı unut­mur. Bu qa­rı­şı­ğı təş­kil edən hər han­sı bir mad­də­ni tə­sa­dü­fən əs­kik et­məz. Mə­də­al­tı və­zi sağ­lam in­san­lar­da ömür bo­yu düz­gün şə­kil­də fəa­liy­yət gös­tə­rir.
İn­di isə hə­ya­ta ke­çən bu ha­di­sə­ni mik­ro­müs­tə­vi­də və ən in­cə şə­kil­də təd­qiq edə­rək qar­şı­mız­da­kı mö­cü­zə­nin öl­çü­lə­ri­ni da­ha ya­xın­dan gö­rək. Mə­də­də həzm pro­se­si da­vam et­di­yi hal­da mə­də hü­cey­rə­lə­ri boş da­yan­mır. Bu hü­cey­rə­lər­dən bə­zi­lə­ri mə­də­də həzm edi­lən qi­da­la­rın bir müd­dət son­ra oni­ki­bar­maq ba­ğır­sa­ğa çat­dı­ğı­nı bi­lir. Bu hü­cey­rə­lə­rin bü­tün dü­şün­cə və is­tək­lə­ri qi­da­la­rın in­san üçün ən gö­zəl şə­kil­də həzm edil­mə­si­dir. Öz iç­lə­rin­də­ki mə­su­liy­yət his­si ilə hə­rə­kət edən mə­də hü­cey­rə­lə­ri mə­də­al­tı və­zi hü­cey­rə­lə­ri­nə mək­tub yaz­ma­ğı (hor­mon if­raz et­mə­yi) və bu hü­cey­rə­lə­ri kö­mə­yə ça­ğır­ma­ğı qə­ra­ra alır­lar. Bun­dan son­ra yaz­dıq­la­rı mək­tub­la­rı qan va­si­tə­si­lə mə­də­al­tı və­zi­yə gön­də­rir­lər.
Qa­nın tər­ki­bi­nə bu­ra­xı­lan mək­tub or­qa­nizm­də sə­fər edir. Bu sə­fər əs­na­sın­da mə­də­al­tı və­zi­yə gəl­di­yi­miz za­man mə­də­al­tı və­zi hü­cey­rə­lə­ri mək­tu­bu ta­nı­yır və dər­hal açır­lar. Bu­ra­da­kı ma­raq­lı mə­qam mək­tu­bun qan va­si­tə­si­lə de­mək olar ki, bü­tün or­qa­niz­mi do­laş­dı­ğı hal­da onun di­gər or­qan­la­rın hü­cey­rə­lə­ri tə­rə­fin­dən açıl­ma­ma­sı və oxun­ma­ma­sı­dır. Bü­tün hü­cey­rə­lər bu mək­tu­bun mə­də­al­tı və­zi üçün ya­zıl­dı­ğı­nı, on­la­rı nə­zər­də tut­ma­dı­ğı­nı bi­lir. Çün­ki mək­tu­bun üzə­rin­də mə­də­al­tı və­zi­nin ün­va­nı var. Mək­tu­bun mo­le­kul­yar qu­ru­lu­şu yal­nız mə­də­al­tı və­zi hü­cey­rə­lə­ri­nin üst tə­bə­qə­sin­də olan qə­bu­le­di­ci mo­le­kul­lar­la qar­şı­lıq­lı tə­sir ha­lın­da xü­su­si ola­raq ya­ra­dı­lıb. Yə­ni mə­də hü­cey­rə­si şü­ur­lu və ağıl­lı bir şə­kil­də ha­sil et­di­yi hor­mo­nun üzə­ri­nə hə­qi­qə­tən də bir ün­van ya­zıb. Həm­çi­nin or­qa­nizm­də mil­yard­lar­la müx­tə­lif ün­van­lar ara­sın­dan mə­də­al­tı və­zi hü­cey­rə­si­nin ün­va­nı­nı düz­gün şə­kil­də ya­zıb. Bu ün­va­nın düz­gün ya­zıl­ma­sı üçün mə­də hü­cey­rə­si­nin mə­də­al­tı və­zi hü­cey­rə­si­nin bü­tün xü­su­siy­yət­lə­ri­ni bil­mə­si la­zım gə­lir.
Mö­cü­zə yal­nız ün­va­nın düz­gün ya­zıl­ma­sı ilə bit­mir. Mə­də hü­cey­rə­si­nin gön­dər­di­yi mək­tu­bun için­də həm də xə­bər var. İn­san or­qa­niz­mi­nin də­rin­lik­lə­rin­də, bir-bi­rin­dən çox uzaq­da olan iki ki­çik can­lı (hü­cey­rə) mək­tub­la­şıb əla­qə sax­la­yır. On­lar bir-bir­lə­ri­ni heç gör­mür, la­kin bir-bi­ri­ni han­sı dil­də an­la­dıq­la­rı­nı bi­lir­lər. Həm­çi­nin bu əla­qə mü­əy­yən bir məq­sə­də xid­mət edir. İki hü­cey­rə bir­lə­şib ye­di­yi­niz qi­da­la­rın həzm edil­mə­si üçün plan qu­rur­lar. Şüb­hə­siz ki, bu, hə­qi­qi bir mö­cü­zə­dir.
Ona gə­lən mək­tu­bu (xo­le­sis­to­ki­nin hor­mo­nu­nu) oxu­yan mə­də­al­tı və­zi heç bir şe­yi göz­lə­mə­dən bu mək­tub­da­kı əm­rə ta­be olur. Dər­hal qi­da­la­rın həzm edil­mə­si üçün la­zı­mi en­zim­lə­ri if­raz et­mə­yə baş­la­yır. Əgər oni­ki­bar­maq ba­ğır­sa­ğa ça­tan qi­da pro­te­in­dir­sə, pro­te­in if­raz edən en­zim ha­sil edir. Əgər bu qi­da kar­bo­hid­rat tər­kib­li­dir­sə, bu də­fə kar­bo­hid­rat­la­rı par­ça­la­yan bir en­zim ha­sil edir və bu en­zi­mi oni­ki­bar­maq ba­ğır­sa­ğa gön­də­rir.
İn­di isə qar­şı­nı­za qa­ra bir löv­hə­nin qo­yul­du­ğu­nu və bu löv­hə­nin üzə­ri­nə sı­ra ilə bir pro­te­in mo­le­ku­lu­nun, bir yağ mo­le­ku­lu­nun və bir kar­bo­hid­rat mo­le­ku­lu­nun for­mul­la­rı­nın ya­zıl­dı­ğı­nı, bu mo­le­kul­la­rın ato­mik sı­ra­la­rı­nı gös­tə­rən şə­kil­lə­rin çə­kil­di­yi­ni dü­şü­nək. Bun­dan son­ra siz­dən bu üç müx­tə­lif mo­le­kul­yar qu­ru­lu­şun hər bi­ri­ni par­ça­la­ya­caq ən uy­ğun mo­le­kul­yar qu­ru­lu­şa ma­lik olan en­zim­lə­rin for­mul­la­rı­nı ya­rat­ma­ğı­nı­zı və hə­min for­mul­la­rı löv­hə­yə yaz­ma­ğı­nı­zı is­tə­sin­lər.
Əgər kim­ya sa­hə­sin­də bir təh­si­li­niz yox­dur­sa, si­zə mil­yon il vaxt ve­ril­sə də bu­na uy­ğun for­mu­lu eh­ti­mal edib ta­pa bil­məz­si­niz. Bu mo­le­kul­la­rı par­ça­la­yan en­zim­lə­rin for­mul­la­rı­nı yal­nız kim­ya­çı mü­tə­xəs­sis ya­za bi­lər. Bu in­san da uy­ğun for­mu­lu öz xə­ya­lı­na əsas­la­na­raq yaz­maz. Yal­nız al­dı­ğı təh­si­lə və əv­vəl də ona ve­ri­lən bil­gi­lə­rə əsa­sən bu for­mu­lu ya­za bi­lər.
Və­ziy­yət be­lə ol­du­ğu hal­da mə­də­al­tı və­zi hü­cey­rə­lə­ri­nin ha­sil et­di­yi en­zim­lə­rin kim­yə­vi qu­ru­luş­la­rı­nı ne­cə bil­mə­si sua­lı ol­duq­ca bö­yük əhə­miy­yət da­şı­yır. Hər bir mə­də­al­tı və­zi hü­cey­rə­si ya­ra­nan­dan bə­ri hə­min mə­lu­mat­la­ra ma­lik olur. On­lar yal­nız bu mə­lu­ma­ta ma­lik ol­maq­la da ki­fa­yət­lən­mir, bil­dik­lə­rin­dən ən düz­gün şə­kil­də is­ti­fa­də edir və yo­rul­ma­dan in­sa­na xid­mət edir­lər. Mə­də­al­tı və­zi hü­cey­rə­lə­ri kim­ya sa­hə­sin­də in­san­lar­dan da ağıl­lı və ba­ca­rıq­lı­dır. Çün­ki in­sa­nın bü­tün bu for­mul­la­rı ya­ra­da bil­mə­si üçün təh­si­lə eh­ti­ya­cı ol­du­ğu hal­da ki­çik bir hü­cey­rə haq­qın­da bəhs edi­lən for­mul­la­rı ya­ra­nan­dan bə­ri əz­bər bi­lir.
Hü­cey­rə­lə­rin be­lə yük­sək ağı­la, xü­su­si mə­lu­ma­ta və üs­tün mə­su­liy­yə­tə ma­lik ol­ma­sı­nı heç bir tə­sa­düf­lə izah et­mək ol­maz. Heç bir tə­sa­düf hü­cey­rə­lə­rin bir-bi­ri ilə əla­qə sax­la­ya­caq­la­rı, bir-bi­rin­dən kö­mək is­tə­yə­cək­lə­ri bir sis­te­mi ya­ra­da bil­məz. Heç bir tə­sa­düf bir­cə mə­də­al­tı və­zi hü­cey­rə­si­nə də bir kim­yə­vi for­mu­lu öy­rə­də bil­məz. Həm­çi­nin heç bir tə­sa­düf hü­cey­rə­yə əlin­də­ki mə­lu­mat­dan düz­gün və vax­tın­da is­ti­fa­də et­mək qa­bi­liy­yə­ti ve­rə bil­məz.
Bu sis­tem­lə­ri yox­dan ya­ra­dan və on­la­rın hər an fa­si­lə­siz fəa­liy­yət gös­tər­mə­si­ni tə­min edə­rək in­sa­na xid­mət et­di­rən qüv­və aləm­lə­rin Rəb­bi olan Uca Al­lah­dır.
Mə­də­al­tı və­zi­nin or­qa­nizm­də baş­qa mü­hüm funk­si­ya­la­rın­dan bi­ri də onun qa­nın tər­ki­bin­də­ki şə­kə­ri tən­zim­lə­mə­si­dir. Bu tən­zim­lə­mə­ni apa­ran şi­rə­lər mə­də­al­tı və­zi­nin için­də olan və «Lan­ger­hans ba­dam­cıq­la­rı» ad­la­nan ki­çik bağ­lı və­zi­lər tə­rə­fin­dən ha­sil edi­lir. İn­su­lin və qlü­ka­qon ad­lı bu hor­mon­lar şə­kə­rin tən­zim­lən­mə­si funk­si­ya­sı­nı da­şı­yır.
Bir tə­rəf­dən şi­rin ça­yı­nı­zı iç­di­yi­niz, di­gər bir tə­rəf­dən də tor­tu­nu­zu ye­di­yi­niz za­man qa­nı­nı­zın tər­ki­bin­də olan şə­kə­rin miq­da­rı­nı tən­zim­lə­mə­yi­ni­zin va­cib­li­yi haq­qın­da heç vaxt fi­kir­ləş­mir­si­niz. Bəl­kə də ar­dı­cıl şə­kil­də ger­çək­lə­şən tən­zim­lə­mə­nin nə qə­dər hə­ya­ti əhə­miy­yət da­şı­dı­ğı­nı da dü­şün­mür­sü­nüz. La­kin si­zin səh­hə­ti­niz­lə bağ­lı bu sa­hə­də kon­kret və­zi­fə da­şı­yan mə­də­al­tı və­zi­niz la­zım gə­lən bü­tün mə­lu­mat­la­ra ma­lik­dir və qa­nı­nı­zın tər­ki­bin­də olan şə­kər­lə bağ­lı ölç­mə­lə­ri çox həs­sas şə­kil­də ye­ri­nə ye­ti­rir. La­zım ol­du­ğu za­man da ki­fa­yət qə­dər hor­mon if­raz edə­rək or­qa­niz­mi­niz­də­ki şə­kə­ri tən­zim­lə­yir.
Qa­nın tər­ki­bin­də­ki şə­kə­rin miq­da­rı­nın mü­əy­yən həd­də ol­ma­sı in­san hə­ya­tı üçün zə­ru­ri­dir. La­kin in­san gün­də­lik hə­ya­tın­da şə­kər­li qi­da­lar ye­yər­kən bu həs­sas ta­raz­lı­ğı he­sab­la­ya bil­məz. Çün­ki bu he­sa­bat hər bir in­san üçün mün­tə­zəm şə­kil­də apa­rı­lır.
Qa­nın tər­ki­bin­də olan şə­kə­rin miq­da­rı yük­sə­lən­də mə­də­al­tı və­zi bun­dan dər­hal xə­bər tu­tur və in­su­lin ad­lı xü­su­si bir mad­də if­raz edir. Bu mad­də qa­ra­ci­yə­rə və or­qa­nizm­də olan baş­qa hü­cey­rə­lə­rə qa­nın tər­ki­bin­də­ki ar­tıq şə­kə­ri sax­la­ma­ğı əmr edir. Əgər qan­da­kı şə­kə­rin miq­da­rı aşa­ğı dü­şər­sə, mə­də­al­tı və­zi bu­nu da dər­hal öy­rə­nir və «qlü­ka­qon» ad­lı baş­qa bir hor­mon if­raz edir. Bu­nun­la əla­qə­dar ola­raq qa­ra­ci­yər əv­vəl­cə­dən eh­ti­yat­da sax­la­dı­ğı şə­kər eh­ti­yat­la­rı­nı xü­su­si pro­ses­lər­dən ke­çi­rib ye­ni­dən qa­na ve­rir.Qa­nın tər­ki­bin­də­ki şə­kə­rin nis­bə­ti bu pro­ses­lər sa­yə­sin­də heç bir za­man,- xəs­tə­lik hal­la­rı­nı çıx­maq şər­ti­lə,- təh­lü­kə­li həd­də çat­mır.
Gün­də­lik hə­yat­da si­zin nə mə­də­al­tı və­zi­dən, nə in­su­lin­dən, nə də qa­ra­ci­yər­dən xə­bə­ri­niz ol­mur. Qa­nı­nız­da şə­kə­rin miq­da­rı­nın yük­səl­di­yi­ni hiss et­məz­si­niz, hət­ta qar­şı­nı­za müx­tə­lif şə­kər nis­bət­lə­ri olan iki şü­şə qan qo­yul­sa, ara­da olan fər­qi də bil­məz­si­niz. La­kin heç bir za­man gör­mə­di­yi­niz və bil­mə­di­yi­niz bə­zi hü­cey­rə­lə­ri­niz qa­nı­nız­da­kı şə­kə­rin miq­da­rı­nı la­bo­ra­to­ri­ya­da olan ci­haz­lar­dan da də­qiq şə­kil­də öl­çür və nə et­mək la­zım ol­du­ğu­nu dər­hal mü­əy­yən edə­rək mü­va­fiq təd­bir­lər gö­rür­lər.
Bəs hü­cey­rə­lə­ri­niz bu mi­sil­siz ağıl və qa­bi­liy­yə­tə ne­cə na­il olub­lar?
Əl­bət­tə ki, hü­cey­rə­lə­ri­ni­zə ölç­mə apart­dı­ran, qə­rar qə­bul et­di­rən, bun­la­rı tət­biq edə­cək ağıl və qa­bi­liy­yət qa­zan­dı­ran hü­cey­rə­lə­ri­ni­zin öz­lə­ri de­yil. Or­qa­niz­mi­niz­də­ki hü­cey­rə­lə­rə la­zı­mi əmr­lə­ri ve­rən, on­la­rı ne­cə dav­ran­maq la­zım gəl­mə­si ba­rə­də xə­bər­dar edən, qü­sur­suz sis­tem­lə on­la­rı ya­ra­dan üs­tün qüv­və sa­hi­bi Uca Al­lah­dır.
Bu­ra qə­dər­ki his­sə­lər­də mə­də­al­tı və­zi­dən bəhs edər­kən «bi­lir, edir, unut­mur, qü­su­ra yol ver­mir, qa­rış­dır­mır, ya­nıl­mır» ki­mi ifa­də­lər­dən is­ti­fa­də et­dik. Mə­də­al­tı və­zi­nin də hü­cey­rə­lər­dən təş­kil olun­du­ğu­nu qə­bul et­sək, ağıl tə­ləb edən bu vəsf­lə­rin mə­də­al­tı və­zi­nin özü­nə məx­sus ol­ma­dı­ğı dər­hal ay­dın ola­caq. Bəs bu hü­cey­rə­lə­rə bü­tün ömür bo­yu ya­rat­maq, xid­mət gös­tər­mək mə­su­liy­yə­ti­ni ve­rən kim­dir? Mə­də­al­tı və­zi hü­cey­rə­lə­ri­nə bir-bi­rin­dən fərq­li və mü­rək­kəb mo­le­kul­la­rı par­ça­la­yan en­zim­lə­rin kim­yə­vi for­mul­la­rı­nı kim öy­rə­dib? Ha­sil edi­lən ma­ye­lə­rin ün­va­na düz­gün çat­dı­rıl­ma­sı­nı tə­min edən bo­ru sis­te­mi­ni kim dö­şə­yib? Düz­gün ma­ye­nin düz və vax­tın­da çat­dı­rıl­ma­sı­nı tə­min edən siq­nal və əla­qə sis­te­mi­ni kim qu­rub?
Bu su­al­lar və bu­nun ki­mi ve­ri­lə bi­lə­cək yüz­lər­lə su­al bi­zi açıq bir hə­qi­qə­tə doğ­ru apa­rır. Bü­tün bun­la­rı ya­ra­dan qüv­və Al­lah­dır. Al­lah ki­çik sa­hə­lə­rə yer­ləş­dir­di­yi be­lə əzə­mət­li və möh­tə­şəm xü­su­siy­yət­lər­lə Özü­nü biz­lə­rə ta­nı­dır. Al­lah bö­yük qüv­və sa­hi­bi­dir. Al­la­hın ya­rat­maq­da heç bir şə­ri­ki yox­dur. Bu isə in­sa­nın hə­ya­tın­da­kı ən mü­hüm hə­qi­qət­dir:
«De: «Göy­lə­rin və ye­rin Rəb­bi kim­dir?» De: «Al­lah­dır!» De: «Be­lə ol­duq­da, Onu qo­yub öz­lə­ri­nə nə bir xe­yir, nə də bir zə­rər ve­rə bi­lən­lə­ri­mi özü­nü­zə dost (ha­mi) edir­si­niz?!» De: «Heç kor­la gö­rən və ya zül­mət­lə nur ey­ni ola bi­lər­mi?! Yox­sa on­lar Al­la­ha Onun ya­rat­dı­ğı ki­mi ya­ra­dan şə­rik­lər qə­rar ver­di­lər və on­la­rın nə­zə­rin­cə bu ya­rat­ma bir-bi­ri­nə bən­zər gö­rün­dü?!» De: «Al­lah hər şe­yin xa­li­qi­dir. O, bir­dir, qəhr edən­dir»

Şərh yaz


Məxfi kod
Yenilə